Instytucja fundacji rodzinnej funkcjonuje w polskim porządku prawnym od 2023 r. Wprowadzona została ustawą z dnia 26 stycznia 2023 r. o fundacji rodzinnej (dalej jako „Ustawa”). W tym krótkim czasie stała się kluczowym i chętnie używanym narzędziem umożliwiającym planowanie sukcesji oraz ochronę majątku.
Fundacja rodzinna zyskuje osobowość prawną z chwilą wpisu do rejestru fundacji rodzinnych, prowadzonego przez Sąd Okręgowy w Piotrkowie Trybunalskim. Fundator wnosi do fundacji rodzinnej mienie na pokrycie funduszu założycielskiego, który nie może wynosić mniej niż 100 000 zł. Mienie może być wnoszone również na późniejszym etapie, zazwyczaj w formie darowizn. W rezultacie dochodzi do wyodrębnienia odrębnej masy majątkowej do realizacji celów statutowych. Za wszelkie zaciągane zobowiązania fundacja odpowiada całym zgromadzonym w opisany sposób majątkiem, wierzyciele zaś nie mogą kierować roszczeń bezpośrednio do jej fundatora. To ograniczenie odpowiedzialności jest jednym z najistotniejszych atutów fundacji rodzinnej.
Podstawa ograniczenia odpowiedzialności fundatora
W myśl art. 16 Ustawy, fundator nie odpowiada za zobowiązania fundacji rodzinnej. Wynika to z odrębności prawnej fundatora i fundacji rodzinnej – symetrycznie więc fundacja rodzinna, co do zasady, nie ponosi odpowiedzialności za zobowiązania fundatora.
W rzeczywistości odpowiedzialność fundatora za zobowiązania fundacji rodzinnej sprowadza się do ryzyka gospodarczego w zakresie mienia, jakie zostało do fundacji przekazane przez fundatora. Za spełnienie roszczeń kierowanych do fundacji rodzinnej odpowiedzialna jest jedynie fundacja, całym swoim majątkiem.
Kiedy fundator może ponosić odpowiedzialność?
Jeżeli fundator nabędzie mienie w związku z rozwiązaniem fundacji rodzinnej, będzie ponosił odpowiedzialność za zobowiązania rozwiązanej fundacji na podstawie art. 103-104 Ustawy. Nie jest to odpowiedzialność związana ze statusem fundatora, lecz konsekwencja nabycia mienia pozostałego po rozwiązaniu fundacji rodzinnej. W takim przypadku fundator odpowiada jako nabywca tego mienia. Odpowiedzialność jest ograniczona do wartości nabytego mienia według stanu z chwili nabycia, a według cen z chwili zaspokojenia wierzyciela fundacji rodzinnej.
Poza powyższym, odpowiedzialność fundatora za zobowiązania fundacji rodzinnej względem wierzyciela może mieć również charakter umowny. Taka sytuacja ma miejsce w przypadku, między innymi, przejęcia długu fundacji rodzinnej przez fundatora za zgodą wierzyciela, poręczenia fundatora za dług fundacji rodzinnej prowadzącego do odpowiedzialności solidarnej w razie niewykonania zobowiązania, czy też ustanowienia zabezpieczeń na majątku fundatora. Powyższa odpowiedzialność będzie efektem ustaleń umownych między stronami.
Fundator może ponieść odpowiedzialność także na podstawie art. 527-534 Kodeksu cywilnego, jeśli jego czynności doprowadziły do pokrzywdzenia wierzycieli fundacji rodzinnej (skarga pauliańska). Ze względu na to, że majątek fundacji rodzinnej z założenia jest znaczny, a ryzyko zaciągnięcia wysokich zobowiązań niewielkie (mając na uwadze chociażby ograniczoną możliwość prowadzenia działalności gospodarczej), sytuacja, w której działanie fundatora prowadziłoby do pokrzywdzenia wierzycieli fundacji rodzinnej będzie rzadko spotykana.
Solidarna i subsydiarna odpowiedzialność fundacji rodzinnej za zobowiązania fundatora
Warto zaznaczyć, że od zasady nieponoszenia odpowiedzialności przez fundację rodzinną za zobowiązania fundatora również obowiązuje wyjątek. Przeniesienie składników majątkowych do fundacji powoduje, że co do zasady przestają one należeć do majątku osobistego fundatora. Nie pozostają przez to bezpośrednio dostępne dla egzekucji prowadzonej przeciwko niemu. Ustawodawca przewidział rozwiązanie adresujące wynikające z powyższego ryzyko osłabienia możliwości zaspokojenia wierzycieli fundatora.
Przepis art. 8-9 Ustawy przewiduje solidarną odpowiedzialność fundacji rodzinnej za zobowiązanie fundatora w przypadku zobowiązań powstałych przed ustanowieniem fundacji. Co do obowiązku alimentacyjnego obciążającego fundatora zobowiązanie może powstać zarówno przed, jak i po ustanowieniu fundacji. W takiej sytuacji uprawniony do alimentów może prowadzić egzekucję z majątku fundacji rodzinnej, jeśli egzekucja z majątku fundatora okaże się bezskuteczna. W praktyce więc fundacja rodzinna nie staje się automatycznie „płatnikiem” alimentów należnych od fundatora – uprawniony musi w pierwszej kolejności wyczerpać możliwość egzekucji z majątku osobistego fundatora.
Odpowiedzialności na podstawie art. 8 Ustawy nie można ograniczyć ani wyłączyć bez zgody wierzyciela. W art. 9 Ustawy ustawodawca ograniczył odpowiedzialność, wyznaczając jako granicę wartość mienia wniesionego przez fundatora.
Podsumowanie
Ryzyko ekonomiczne fundatora ogranicza się więc do wartości mienia wniesionego do fundacji. Ochrona majątkowa wynikająca z przepisów Ustawy jest realna, ale nie absolutna. Przypadki odpowiedzialności fundatora pozostają wyjątkami od zasady jego odrębności majątkowej, choć w praktyce obrotu mogą pojawiać się zwłaszcza wtedy, gdy fundator dobrowolnie przyjmuje dodatkowe zobowiązania wobec kontrahentów fundacji. Sytuacja fundatora pozostaje korzystniejsza niż sytuacja członka zarządu sp. z o.o., który z zasady ponosi subsydiarną odpowiedzialność za długi spółki. W sytuacji więc, gdy w wyniku nietrafionych decyzji czy innych okoliczności fundacja rodzinna utraci cały majątek, fundator nie odzyska wniesionych do fundacji aktywów, ale jednocześnie nie będzie musiał pokrywać jej zobowiązań z majątku osobistego.